English Arabic
به شمس توس خوش آمدید. / ثبت نام کنید / ورود
    
 

اخبار

احادیث امام رضا (ع) : عقلگرایی و تربیت پذیری

احادیث امام رضا (ع) : عقلگرایی و تربیت پذیری
  • امام رضا(ع): لا یَتِمُّ عقلُ امرِءٍ مُسلم حتّى تکونَ فیه عَشرُ خِصالٍ:
  • الخیرُ منه مأمولُ، و الشرُّ منه مأمونُ، یَستکثِرُ قَلیلَ الخَیرِ مِن غَیره، و یَستَقِلُّ کَثیرَ الخَیرِ مِن نَفسِه...[1]

    عقل مسلمان کامل نمى‏شود تا این که ده خصلت در او یافت شود:

    امید خیر از او برود؛ و مردمان از شرّ او در امان باشند؛ خیر اندک را از جز خود بسیار شمارد، و خیر (و نیکى) فراوان را از خود اندک به شمار آورد.

    موضوع نخست که از این حکمت الهى رضوى آشکار مى‏شود این است که عقل عامل و بستر اصلى تربیت پذیرى، و برترى‏هاى اخلاقى است.

    اخلاق‏هاى نیک، و سرشتهاى انسانى نیز عقل را بارور مى‏کند و به کمال مى‏رساند، و هر یک در دیگر تاثیرى اصولى دارد. بنابراین روشن است که خوى و خصلت‏هاى انسانى، و بهنجارى‏هاى روانى زمینه رشد و تکامل عقل آدمى است، و عقل در بستر روان‏هاى بهنجار و داراى اخلاق و سرشتهاى نیک انسانى مى‏تواند ببالد و برآید و تکامل یابد. و در بستر دیوسیرتى‏ها و نابهنجارى‏هاى روانى و خوى و خصلت‏هاى حیوانى و شیطانى، عقل کاستى مى‏گیرد و چراغ خرد کم‏سو مى‏شود، و کم کم خاموش مى‏گردد.

    موضوع دوم در این سخن والاى امام، کم انگاشتن نیکى‏ها و خدمتهاى خویش، و زیاد شمردن نیکى اندک دیگران است. تا این پایه از خودخواهى رهیده است که کارهاى ارزنده و بزرگ خود را ناچیز و کوچک مى‏شمرد، و تا این درجه دیگر دوست است، و منزلت دیگران راارج مى‏نهد که کار کوچک آنان را بزرگ مى‏شمارد.

    موضوع سوم: رهیدن از خودخواهى و خودبینى، و نگرش مثبت و بلند به دیگران داشتن، و ارجگذارى به انسان‏هاى دیگر است. این موضوع به ویژه در این سطح، چنان انسان‏ها را در دید یکدیگر بامنزلت و ارزشمند مى‏سازد، که هیچ عاملى نتواند از منزلت دیگران نزد انسان بکاهد، یا خوبیهاى دیگران را کم اهمیت و کم رنگ سازد.

    این حکمت راستین، انسان‏ها را در نظر انسان‏هاى دیگر بسیار والا و برتر جلوه مى‏دهد.

    موضوع چهارم: کمبودها و کاستى‏هاى اخلاقى یا رفتارى دیگران نادیده گرفته مى‏شود، و توجیهى منطقى براى آنها صورت مى‏گیرد. این گونه معیارها در روابط اجتماعى اگر پدید آید، زمینه هر گونه تفرقه و جدایى و کم انگارى دیگران را از میان مى‏برد، و در برابر افراد و طبقات کجرو و نابهنجار با نیکى و انسانى رفتار مى‏شود، بدان سان که شایسته انسانى است.

    موضوع پنجم: تواضع و فروتنى در برابر نیکان و انسان‏هاى با انسانیت است، که آموزشى بسیار حیاتى است، و این راه گرایش به خوبیها و به دست آوردن خصلت‏هاى نیک آنان است. این انسان‏هاى دوستدار خوبى، و جویاى سرشتهاى بزرگ انسانى هستند که در برابر انسانیتها و ارزش‏ها فروتنى مى‏کنند، و بدان‏ها ارج مى‏نهند، و مى‏کوشند تا آنها را در خود پدید آورند.

     

    27 . عطر و بوى خوش

    امام رضا(ع):... لا یَنبَغى لِلرّجلِ أن یَدَعَ الطّیبَ فى کُلِّ یَومٍ، فان لَم یَقدرِ عَلیه فیَومٌ و یَومٌ لا، فان لم یَقدر ففى کلِّ جُمُعةٍ ولا یَدَع ذلک.[4]

    شایسته نیست که انسان هر روز عطر نزند. اگر هر روز نتوانست روز در میان، و اگر نتوانست در هر جمعه، و این (اندازه) را ترک نکند.

    عطر و خوشبویى براى انسان در عبادت، و در خانواده و جامعه تکلیفى است انسانى و اخلاقى، که امام بزرگ بر آن تأکید فرموده است.

    اساس زندگى انسان بر آمیزش و معاشرت نهاده شده است، و معاشرت و همگرایى، جاذبه‏ها و دافعه هایى دارد: جاذبه‏ها و دافعه‏هاى مادى و معنوى. زشت خویى، بداخلاقى، آزمندى، کینه توزى، بى مهرى، خشم و... از دافعه‏هاى معنوى و اخلاقى است که دیگران را از انسان دور مى‏کند، چنان که اخلاق نیک، گذشت، خوشرویى و مهرورزى، زمینه‏هاى گرایش و جلب دیگران است.

    امور مادى نیز مى‏تواند در گسست ناپذیرى روابط گروهى، و ایجاد جاذبه در معاشرتها مؤثر باشد. از جاذبه‏هاى مادى، تمیزى، آراستگى ظاهرى، بوى خوش، و بهره‏گیرى از انواع عطرها است. و این از جمله حقوق اجتماعى است که انسان آنگاه که در جامعه گام مى‏گذارد سیمایى آراسته و خوشبویى دل انگیزى داشته باشد، نه این که ژولیده و با بویهاى ناخوشایند و نفرت زا در میان مردم ظاهر شود، و نفرت و زدگى همگان را موجب گردد.

    در خانواده نیز که جامعه کوچک است این تکلیف باید انجام شود، و خاطر همسران و دیگر اعضاى خانواده خرسند گردد، و روابط خانوادگى به کامها گوارا و دل‏انگیز باشد.

    هنگام حضور در مساجد و زیارتگاهها، و هر عبادتى نیز خوشبویى مورد تأکید قرار گرفته است؛ زیرا انسان باید در عبادت و در پیشگاه خداوند، با بهترین حال و آراسته‏ترین سیما باشد، و جامه تمیز بر تن کند، و بدن او پاکیزه باشد، و عطر و بوى خوش به کار برد.

    موضوع دیگر در فلسفه مصرف عطر در عبادت این است که ملائکه و قواى معنوى و الهى که به نماز و عبادت انسان متوجه‏اند، از بویهاى خوش تغذیه مى‏کنند، و این امر موجب جلب و جذب بیشتر آنان مى‏گردد، به گونه‏اى که برخى اهل اذکار، استفاده از برخى عطرها و بخورها را در خواندن برخى ذکرها شرط مى‏دانند.


    امام رضا(ع) در سخن دیگرى بوى خوش را از اخلاق پیامبران شمردند:

    امام رضا(ع): الطیبُ مِن اَخلاقِ الانبیاء.[5]

    خوشبویى (و استفاده از عطر) از اخلاق پیامبران است.

    درباره پیامبر اکرم(ص) رسیده است که در سفرها از سه چیز غفلت نمى‏ورزید، یکى عطر بود. همچنین امام رضا(ع)درباره امام صادق(ع)مى‏فرماید:

    امام رضا(ع) کان یُعرَف مَوضِعُ جعفر(ع) فِى المسجدِ بطیبِ ریحِه و موضِعُ سجودِه.[6]

    جایگاه امام صادق(ع) در مسجد از بوى خوش و جاى سجده ایشان شناخته مى‏شد.

    تأکید بر استفاده از عطر در هر روز یا روز در میان، یا دست کم در هر جمعه، موضوعى است که به همه مردم مربوط است، نه طبقه خاص و ثروتمند. در جامعه اسلامى نباید این طور باشد که طبقات بالا بتوانند از عطر استفاده کنند، و توده‏هاى مردم که مساجد را پر مى‏کنند، چون مردابى متحرک از کثیفى و بدبویى باشند. بنابراین سطح زندگى انسانى از دیدگاه امام رضا(ع) بر این پایه قرار دارد که همگان درآمدى داشته باشند تا بتوانند بخشى از آن را براى عطریات هزینه کنند.

    آرى کشاورز، کارگر، حتى معدنچیانى که در اعماق معادن به کار مشغولند همه و همه چون تشکیل دهنده جامعه ایمانى هستند، باید بتوانند ظاهرى آراسته داشته باشند، و از بوى خوش استفاده کنند.

    بسیارى از این انسان‏هاى شریف، با دستمزدهایى پایین در سال یکبار نیز نمى‏توانند لباسى در خور بپوشند، و براى همسر و خانواده خود آرایشى کنند، و عطر بزنند. چنین اجتماعى نمى‏تواتند شیعى و رضوى(ع) باشد.

     

    28 . نظافت و بهداشت

    امام رضا(ع) اِنّ اللّه‏ - تبارک و تعالى -... یُبغِضُ البُؤسَ والتَّباؤُسَ، و انّ اللّه‏َ- عزّوجلّ - یُبِغضُ مِن الرجالِ القاذورةَ...[7]

    خداوند متعال بیچارگى و بیچاره نمایى را دشمن مى‏دارد، و خداى بزرگ مردم ژولیده و کثیف را دشمن مى‏دارد...

    بهداشت و نظافت، در نظر امام اهمیتى ویژه دارد، و کثیفى و پلیدى نکوهیده و زشت و موجب خشم الهى است. شستشوى بدن - که زمینه اصلى پاکیزگى است- در حدّ بالایى در آموزش‏هاى رضوى(ع)آمده است؛ یعنى شستشو و حمام رفتن روز در میان.

    امام رضا(ع): الحمّامُ یَومٌ و یَومُ لا...[8]

    حمام (و شستشو) روز در میان...

    با توجه به مشکلات زندگى‏هاى گذشته، و کمبود آب، و نبود وسائل بهره بردارى از آبهاى زیرزمینى و سدها و موتورهاى پمپاژ، مطرح ساختن حمام رفتن روز در میان از اهمیت بسزایى برخوردار است. در آن دوران، و وضعیت جغرافیایى عربستان، تأکید به رعایت بهداشت و شستشو به صورت یادشده، اهمیت و لزوم آن را براى همه و همیشه روشن مى‏سازد.

    بسیارى از احکام اسلام براى نظافت و بهداشت است، چون وضو و غسل و غسل جمعه و... در عین حال که این شستشوها آثار معنوى نیز در بردارد.

    در قرآن کریم بارها طهارت و پاکیزگى مطرح گشته، و آب طهور و پاک کننده معرفى شده است.

    ... و اَنزلنا من السماء ماءً طَهوراً..[9]

    ... از آسمان آبى پاکیزه فرو فرستادیم...

    در سراسر تعالیم اسلام بر پاکیزگى و رعایت مسائل بهداشتى تأکید شده است، به گونه‏اى که مى‏تواند موضوع کتابى گردد.

    پیامبر(ص): به روایت امام صادق(ع): أبصَرَ رسولُ اللّه‏(ص) رَجلاً شَعِثاً شَعرُ رَأسِه، وَ سِخَةً ثِیابُه، سَیِّئةً حالُه. فقال رسولُ اللّه‏(ص): مِن الدینِ المُتعَةُ و اِظهارُ النّعمةِ.[10]

    پیامبر اکرم(ص) مردى ژولیده را دید که لباس‏هایش کثیف و بدمنظره (و چندش آور) بود، فرمود: بهره بردارى از مواهب الهى و آشکار ساختن نعمتها بخشى از دیندارى است.

     

    29 . خصوصى سازى یا عمومى سازى

    امام رضا(ع):... والبَرائةُ مِمَّن نَفَى الاخیارَ... و جَعَل الأموالَ دُولَةً بَینَ الأغنیاءِ...[11]

    (از ایمان است)... بیزارى از کسانى که نیکان را از جامعه اسلامى تبعید کردند... و اموال (مسلمانان) را میان ثروتمندان به گردش گذاشتند...

    این سخن امام بخشى از نامه امام رضا(ع) به مأمون است درباره ویژگى‏هاى اسلام ناب و خالص. در این حکمت تولاّها و تبراهایى یاد شده است که از شرایط اسلام ناب است، و این یکى از تبرّاها (و بیزارى جستن‏ها) است. از جمله بیزارى جستن‏ها این است که به هر کس و هر جریان که در راه سُلطه سرمایه دارى و ثروت اندوزى تلاش مى‏کند، و آرمانهاى پیامبران و تعالیم قرآن و پیامبر(ص) و امامان(علیهما سلام) را زیرپا مى‏نهد، پُشت کنیم، و دست ردّ و طرد و محکومیت به سینه آنها بزنیم، و خط سیر و حرکت خود را از آنان جدا سازیم.

    باید توجه داشت که اصل «تولّى: دوست داشتن» و «تبرّى: نفرت داشتن»، تنها یک لفظ و حرف نیست، بله عمل است، به این معنا که حرکت در راه اولیاى خدا، تولّى است، و گریز از راه دشمنان خدا و پشت کردن به آن تبرّى است.

    تعبیر امام بزرگ در این سخن، از قرآن گرفته شده است:

    (مَآ اَفَآءَ اللّه‏ُ عَلى رَسُولِهِ مِن اَهلِ القُرى فَللّه‏ِ وَ لِلرَّسُولِ وَلِذِى القُربى وَ الیَتامى وَالمَسَاکینِ وَابنِ السَّبیلِ کَى لا یَکُونَ دُولَةً بینَ الاَغنیاءِ مِنکُم).[12]


    آنچه خداوند، از مردم آبادیها به پیامبر خود باز گردانید، از آنِ خداست و فرستاده خدا، و خویشان او، و یتیمان و بینوایان و در راه‏ماندگان، تا چنان نشود که (این اموال به دست توانگران و ثروتمندان شما افتد و در انحصار آنان درآید و) میان ثروتمندان شما دست به دست بگردد...

    این موضوع در احادیث دیگر نیز با قاطعیت و صراحت آمده است:

    امام على(ع):... و لم أجعَلها دُولَةُ بَینَ الاَغنیاءِ.[13]

    من اموال را میان ثروتمندان به گردش نینداختم.

    این از ویژگیهاى حاکمیت اسلامى است، که جریان و گردش ثروت به نفع عموم مردم باشد نه گروهى خاص از وابستگان و سرمایه‏اندوزان.

    هر برنامه و روشى اموال را از عمومیت و بهره‏بردارى عمومى بیندازد، و به جیب جمع انگشت‏شمارى از خواص و اشراف و وابستگان سرازیر سازد، غیر اسلامى است، و ناسازگار با سخن امام بزرگ حضرت رضا(ع) مى‏باشد.

    این چنین نیست که مردمان را گرد آورند، و ثروت‏هایشان را بگیرند و به گروهى خاص ببخشند، بلکه با به کارگیرى روشها و برنامه ریزى‏هاى ویژه‏اى، به تدریج گروهى اندک صاحب سرمایه‏هاى کلان و منابع ثروت جامعه مى‏گردند، و دست توده‏هاى مردم تهى مى‏شود. و این نوع جریان ثروت که در پرتو قوانین خاص و عملکرد حاکمان صورت مى‏پذیرد، ناسازگار با قرآن و تعالیم رضوى(ع) است.

    اندیشمند شهید آیه‏اللّه‏ بهشتى که طرح «تعاون» و «تعاونیها» را داد و آن را در قوانین کشورى گنجاند، براى ارائه راه کارى بود که به تدریج ثروتها در دست عموم قرار گیرد، و همگان از آن بهره ببرند، و مالکیت ثروت‏هاى جامعه عمومى گردد نه خصوصى. این اندیشه ریشه‏اى صد درصد اسلامى و الهى دارد؛ زیرا خداوند زمین و منابع آن را براى همهانسان‏ها آفریده است نه بخشى خاص. و همه مردم افراد خانواده خدایى‏اند نه گروهى ویژه.

    در این زمانه موضوع «سهام» راه حل مناسبى براى عمل به این دستور اسلامى است که سرمایه‏هاى بزرگ (کارخانه‏ها، معادن و مَزارع) با سهام در دست همه قرار گیرد، و به اشخاص اندکى واگذار نگردد، و موجب رضاى خدا و خلق شود. به ویژه که افراد قدرتمند و سرمایه دار با نفوذى که در مراکز تصمیم‏گیرى دارند، مى‏توانند در قیمت گذارىِ منابع بزرگ اقتصادى تأثیر بگذارند، و سرمایه‏هاى بسیار گرانقیمتى را بسیار کمتر از ارزش آن خریدارى کنند!

     

     

شمس الشموس
۹ اردیبهشت ۱۳۹۷ ۱۶:۰۲

اظهار نظر

میانگین امتیاز کاربران: 0.0  (0 رای)

امتیاز:
 
نام فرستنده:
پست الکترونیک: *  
نظر: *
 
تعداد کاراکتر باقیمانده: 500  


کلیه حقوق این وب‌سایت متعلق به بنیاد بین المللی فرهنگی هنری امام رضا (ع) می‌باشد.